طرح سه بعدی از طرح اولیه مصلای امام خمینی، ترسیم توسط پرویز مؤید عهد

مصلّای تهران یا مصلای امام خمینی مجموعه‌ای از بناها و فضاهای لازم برای حضور جمعیت‌های میلیونی و برگزاری مراسم عبادی، سیاسی، اجتماعی و انجام فعالیت‌های متنوع فرهنگی، آموزشی و هنری نظیر برگزاری نمایشگاه‌های بزرگ فرهنگی، کلاس‌های آموزشی و… در تهران است.

تاریخچه

در سال ۱۳۶۱ اقدامات اولیه برای ساخت مصلایی بزرگ در تهران آغاز شد و زمین‌های منطقهٔ عباس‌آباد تهران که پیش از انقلاب ۵۷ جهت ایجاد مجموعه شهری شهستان پهلوی در نظر گرفته شده بود و کنار چند بزرگراه اصلی تهران قرار دارد به عنوان منطقه‌ای مناسب برای ساخت این مصلا برگزیده شد. در نامه هاشمی رفسنجانی و سید علی خامنه‌ای به سید روح‌الله خمینی از مشکلات برگزاری نماز جمعه در دانشگاه تهران نوشته و آمده است: «استدعا دارد اجازه فرمایید به مقدار یک میلیون متر مربع از اراضی مزبور در حد فاصل خیابان شهید بهشتی به سمت شمال، که قسمت اعظم آن نیز با موافقت شهرداری محصور گردید و در اختیار مصلا است به ساختمان مصلا و تا حد لازم در محور قبله از شمال آن برای سایر مرافق اختصاص یابد.» در سال ۱۳۶۹ یکی از طرح‌ها برای ساخت این مصلا برگزیده و کار ساخت پس از آن آغاز شد. به این ترتیب پروژه اصلی شهستان که شامل مجموعه‌ای با میدان بزرگ «شاه و ملت» و کاربری‌های متعدد سیاسی، اداری، خدماتی، فرهنگی، تالارهای موسیقی، تماشاخانه‌ها، مرکز تجارت جهانی، فروشگاه‌ها و ایستگاه‌های مترو بود و قرار بود پروژه‌ای برای نمایش توانایی‌ها و دستاوردهای نوین کشور و ساختن چهره‌ای جهانی از پایتخت باشد، تماماً از بین رفت.

از اوایل دهه ۱۳۷۰ تا سال ۱۳۸۷ نمازهای عید فطر تهران به امامت سیدعلی خامنه‌ای رهبر ایران در این مکان برگزار شد؛ و پس از سه سال وقفه به دلیل ساخت و ساز صحن اصلی از سال ۱۳۹۰ مجدداً نماز عید فطر تهران به امامت رهبر انقلاب در مصلی برگزار شد.

موقعیت

هسته مرکزی مجتمع بزرگ مصلّای امام خمینی در ۲۰۴هکتار از اراضی عبّاس‌آباد در زمینی به وسعت ۶۵ هکتار که از شمال به بزرگراه رسالت، از جنوب به خیابان شهید بهشتی خیابان عباس‌آباد، از شرق به خیابان شهید قنبر زاده و از غرب به بزرگراه شهید مدرس محدود است، در حال احداث می‌باشد.

موقعیت مصلی در گسترده شهر تهران از دیدگاه‌های متفاوتی نظیر دسترسی راحت، نزدیک بودن به جمعیت میلیونی مورد بررسی قرار گرفت و در نتیجه پس از ارزیابی گزینه‌های مختلف، اراضی عباس‌آباد جهت اجرای طرح مصلی مناسب تشخیص داده شد و نتیجتاً محل مذکور به مرکز ثقلی نمادین و مظهر و سمبل اصلی شهر تهران مبدل خواهد شد.

صحن مصلای تهران

مشخصات بنا

طراح و معمار مصلی پروژه، دکتر پرویز موید عهد می‌باشد. محور اصلی طرح مصلی که طولانی‌ترین محور طرح است، در جهت قبله قرار داشته و همه ساختمان‌ها به تبعیت از این محور، در جهت قبله یا عمود بر آن هستند. مصلی ۱۴ گلدسته، ۱۲ صحن و ۵ ورودی دارد. ارتفاع ایوان بزرگ مصلی ۷۲ متر به عدد کشته‌شدگان کربلا و ارتفاع گنبد مسجد جامع ۶۳ متر به عدد سالهای عمر محمد پیامبر اسلام است.

مصلی دارای ۷ گنبد می‌باشد که متأثر از معماری گنبدهای ایرانی مناطق مختلف کشور طراحی شده‌اند. گنبد اصلی مصلی، از بزرگترین گنبدهای جهان اسلام است. ۵ ورودی اصلی که بنام‌های باب رسول‌الله، باب امیرالمؤمنین، باب فاطمه الزهرا، باب امام حسن، باب امام حسین نام گذاری شده‌اند. در مجموعه هر ورودی دو گلدسته، یک ایوان و یک گنبد با معماری و بناهای متفاوت وجود دارد.

تعداد گلدسته‌های مجموعه مصلی ۱۴ عدد می‌باشد. دو گلدسته اجرا شده فعلی، بلندترین آنها بوده که در جهان اسلام بی بدیل می‌باشند. ارتفاع این گلدسته‌ها ۱۴۰ متر بوده و داخل گلدسته‌ها، پله‌های مارپیچ طراحی شده که از میا آنها آسانسور عبور می‌کند.

ایوان بزرگ میان مسجد جامع و گلدسته‌های اصلی به صورت پوسته‌ای به ارتفاع ۷۲ متر و دهانه ۱۱۰ متر طراحی گردیده است. طراحی این ایوان نسبت به انواع معماری ایوان‌ها در مساجد، نوگرایانه و بدیع می‌باشد.

در مجموعه مصلی، از حوضها و آبنماهای متعددی برای طراوت بخشیدن به محیط استفاده شده است. حوض مرکزی مصلی دارای ۳۰۰۰ متر مربع مساحت است. همچنین در طراحی مجموعه مصلی، فضای سبز دارای اهمیت ویژه‌ای بوده، بطوریکه در نقاط مختلف ماکت طرح، فضای سبز جهت ایجاد محیطی لطیف و آرامش بخش، در نظر گرفته شده است.

شبستان مصلی

شبستان‌های پنج‌گانه، در شمال صحن مرکزی مجموعه مصلی واقع شده است. این بنا با زیربنایی بالغ بر ۳۰هزار متر مربع در طبقه اصلی گنجایش ۳۸۰۰۰ نفر را برای اقامه نماز دارد. در نمای داخلی و خارجی شبستان از کتیبه خط معرق، از انواع ثلث، نستعلیق و نسخ با مضامین سوره‌های قرآنی، ادعیه، احادیث و بخش‌هایی از وصیت نامه بنیانگذار جمهوری اسلامی اجرا گریده است.

محراب شبستان

محراب شبستان در ضلع جنوبی شبستان ۴ و در مجاورت ساختمان امام جمعه با ارتفاع تقریبی ۱۰ متر می‌باشد. سبک معماری محراب از نوع مصرع بندی و طرح اسلیمی و خطایی می‌باشد که مزین به آیات قرانی و ادعیه است.

رواق شهدای محراب

در قسمت جنوبی پیش ورودی‌هایی به موازات شبستان‌های ۵ گانه به منظور ورود و خروج به شکل قوسهای شلجمی به همراه کاشی کاری معرق بصورت کتابت آیات قرانی، شمسه و مصرع اجرا گردیده است.

صحن غربی

صحن غربی که می‌توان از آن، بعنوان پیش ورودی بدون سقف شبستان‌ها نام برد به وسیله پله‌هایی که در شمال و غرب این محل قرار دارند، دسترسی محوطه‌های بالای مصلی به شبستان‌ها میسر می‌گردد.

مصلای امام خمینی که مجموعاً تا ۵۰۰۰۰۰ نفر گنجایش دارد تنها به عنوان محل برگزاری نمازهای یومیه و نمازهای جمعه مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، بلکه بصورت یک مجتمع بزرگ اسلامی که دارای کاربری‌های متنوعی است، طراحی شده است. در طرح مصلی سالن‌های متعددی به منظور برگزاری گردهماییها و سمینارهای داخلی و بین‌المللی، همچنین موزه انقلاب اسلامی، آمفی تاتر، مرکز مطالعات و تحقیقات بین‌المللی اسلامی، مؤسسه آموزشی علوم اسلامی، مرکز آموزشی صنایع دستی و هنرهای اسلامی و ایرانی، بنای یادمان وداع امت با امام، بازار صنایع دستی و فرهنگ و نشریات و … طراحی گردیده است.

شبستان مصلا محل برگزاری نمایشگاه کتاب

انتقادات

هدف اولیه

در حالی که در نامه‌ای که سید روح‌الله خمینی اجازه ساخت این مصلی را داده بود، آمده است: «سادگی مصلی باید یادآور سادگی محل عبادت مسلمانان صدر اسلام باشد؛ و شدیداً از زرق و برق ساختمانهای مساجد اسلام آمریکایی جلوگیری شود.»اما شرایط به گونه دیگری پیش رفت.

هزینه و زمان اجرای پروژه

ساخت مصلای تهران در سال ۱۳۶۷ آغاز شد و در سال ۱۳۹۰ پس از ۲۳ سال زمان و صرف هزینه حدود ۳۵۰ میلیارد تومان که البته ۷۰ درصد این مبلغ در سه سال اخیر بوده است، اعلام شد که در صورت صرف ۸۵۰ میلیارد تومان دیگر، ظرف پنج سال آینده به بهره‌برداری خواهد رسید. برخی از منتقدان این شرایط را با ساخت مسجد شیخ زاید مقایسه می‌کنند که بعد از مسجد النبی و مسجد الحرام بزرگترین مسجد جهان اسلام است و ظرف تنها ۱۰ سال و با هزینه ۷۰۰ میلیارد تومان ساخته شد. البته باید دانست که مسجد شیخ زاید با زیربنای حدود چهل هزار مترمربع و هزینه هفتصد میلیاردی حدود یک دهم زیربنای مصلی تهران (حدود چهارصد هزار مترمربع) را داراست.

عدم راه‌اندازی با وجود آمادگی

با وجود آماده بودن شبستان، مصلی به روی نمازگزاران باز نمی‌شود ولی آن را غرفه بندی می‌کنند و مانند یک شرکت تجاری، به نمایشگاه‌های مختلف اجاره می‌دهند. این در حالی است که هر جمعه در محوطه باز دانشگاه تهران و خیابان‌های اطراف آن در سرمای زمستان و گرمای تابستان، نماز بر پا می‌شود و علاوه بر این که نمازگزاران در رنج هستند، هر هفته محدودیت‌های ترافیکی هم در آن محدوده اجرا می‌شود.

وضعیت انتقال نماز جمعه

نخستین نماز جمعه در سالگرد پیروزی انقلاب در سال ۹۱ در مصلی تهران اقامه گردید. در سال ۹۲ و ۹۳ محل نمازجمعه چندبار به مصلی و دوباره به دانشگاه تهران منتقل شد. دلیل نخستین انتقال برگزاری نمایشگاه کتاب عنوان شد اما پس از نمایشگاه مصلی به مدت دو ماه پذیرای نمازگزاران بود و بعد آن طی توافقی که از قبل با ستاد اقامه نماز جمعه تهران شده بود دوباره به دانشگاه تهران منتقل شد. رئیس ستاد اقامه نماز جمعه تهران در سال ۹۲ اعلام کرد که نماز جمعه در زمان سرما در مصلی و در زمان گرما در دانشگاه برگزار خواهد شد. و از آن پس نماز جمعه در ماه‌های تیر، مرداد، شهریور، دی، بهمن و اسفند در مصلای امام خمینی تهران اقامه می‌شود.

ایستگاه‌های مترو