ناارامی‌های ایران در دی ماه ۱۳۹۶ که با انگیزه اقتصادی آغاز شد و به سرعت شهرهای ایران را فرا گرفت جز دلایل داخلی همچون فساد و سو مدیریت دلایل خارجی مهمی نیز داشت که تحریم‌های گسترده آمریکا و متحدان و عدم پایبندی به برجام از جمله مهم‌ترین ان است. گرچه دست داشتن سازمانهای اطلاعاتی غربی در ایجاد آشوب در ده‌ها شهر ایران غیرممکن است.اما تلاش مشهودی برای جهت دهی به افکار عمومی و شدت بخشیدن به اشوبهااز سوی آمریکا و متحدین صورت می‌گیرد. به موازات استفاده از شبکه‌های اجتماعی در ایران سازمانهای اطلاعاتی غربی نیز از این شبکه‌ها در جهت دههی به مردم بهره‌برداری می‌کنند. روزنامه گاردین واکنش دشمنان ایران همچون آمریکا و اسراییل به اعتراضات ایران را به پرواز کرکس‌ها بر فراز آسمان برای یافتن طعمه تشبیه کرده‌است.همچنین آمریکا تلاش می‌کند از آشوبها برای بازگرداندن تحریم‌ها و لغو برجام استفاده کند.

دو ماه پیش از آغاز ناآرامی‌ها مؤسسه Global Research در مقاله ای نوشت که آمریکا برای از بین بردن نفوذ منطقه ای ایران بی‌ثبات کردن ایران را در دستور کار قرار داده‌است.

نقش تحریم‌های آمریکا در نارامی‌ها

تحریم‌های آمریکا که به بهانه‌های مختلف بخصوص برنامه هسته ای ایران بر قرار شده و در عین حال شدیدترین نوع تحریم علیه یک کشور در طول تاریخ بوه است در کنار فساد و سو مدیریت خصوصا در بخش موسسات مالی اعتباری که از هنگام ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد آغاز شده بود، آسیب‌های شدیدی به اقتصاد ایران وارد کرد. برآورد مقامات آمریکایی بر این بود که تحریم‌های آمریکا تنها در بخش نفت و گاز ایران را از ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری محروم کرده‌است.

در پی توافق برجام اگر چه ایران به تأیید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سازمان ملل به تمام تعهدات خود عملکرده اما چه دولت اباما و چه خصوصاً دولت ترامپ عملاً حاضر به برداشتن تحریم‌های ایران نشدند. دولت آمریکا یا تحریم‌های تازه ای به تحریم‌های سابق افزود یا با نگاه داشتن سایه تحریم‌ها بر سر ایران عملاً مانع از آن شد تا شرکت‌ها و بانک‌های جهان وارد فعالیت با ایران شوند. بدین ترتیب امید برای بهبود اوضاع اقتصادی پس از برجام در بین جامعه ایران نابود شد. با پایین امئن ارزش ریال در سال ۱۳۹۶ و افزایش قیمت دلار از ۳۹۰۰ به ۴۲۰۰ دولت اقدام به تزریق ارز به بازار کرد اما این اقدام می‌توانست برای سرمایه گذاران خارجی مطلوب نباشد و هشدار صندوق بین‌المللی پول را در پی داشت.Tamer Badawi تحلیل گر مؤسسه الشرق در استانبول معتقد است که به دلیل مشکلات ساختاری در اقتصاد ایران و اقدامات ترامپ تغییرات عمده ای در اقتصاد روی نخواهد داد.

خصوصاً که دولتمردان حسن روحانی نیز امید فراوانی پیرامون بهبود اوضاع اقتصادی پس از برجام و اجرای برجام توسط آمریکا داشتند. حسن روحانی در سخنرانی در سال ۱۳۹۴ گفت: «ما وقتی می‌گوییم باید تحریم‌های ظالمانه رفع شود بعضی‌ها چشمان‌شان زیاد نچرخد. تحریم‌های ظالمانه باید از بین برود تا سرمایه بیاید و مشکل محیط زیست، اشتغال، صنعت و آب خوردن مردم حل شود، منابع آبی زیاد شده و بانک‌ها احیا شوند. آنها که ملت ما را تحریم کرده‌اند ظلم بزرگی مرتکب شده‌اند اما عده‌ای در داخل هم نمی‌دانستند تحریم چیست.»

وی یکسال پیش از ناآرامی‌ها ودر سفر به اراک در آبان ۱۳۹۵ در جمع مردم گفت: «غاصبی باغ ما را غصب کرده بود، غاصب را بیرون کردیم … درب باغ به روی مردم باز شده‌است، یک عده کودک به درب باغ آمده‌اند می‌گویند سیب و گلابی کجاست که ما میل کنیم، ما باغ را از دست غاصبان درآوردیم و درخت کاشته‌ایم و این باغ آماده باروری است و صبر برای باروری این باغ لازم نیست؟» اراک به دلیل خصوصی کردن صنایع بزرگ این شهر و عدم پرداخت بخشی از حقوق کارگران در سال ۹۶ یکی از اصلی‌ترین شهرها در جریان ناآرامی‌ها بود.

آذر ۱۳۹۴ که پس از چندین سال مذاکرات و ماه‌ها تلاش دولت ایران برای بستن تأسیسات هسته ای و اجرایی شدن برجام دولت آمریکا در جریان تصویب لایحه بودجه سال ۲۰۱۶ «قانون توافق لغو متقابل روادید» (Visa Waiver Program) با ۳۸ کشور را اصلاح کرد تا افرادی که طی ۵ سال گذشته به کشورهای ایران، عراق، سوریه و سودان سفر کرده‌اند از امکان سفر بدون ویزا به آمریکا مرحوم شوند. در حالیکه تنها کشورهای سوریه و عراق جزو کشورهای خطرناک و“High-Risk" تلقی می‌شدند اما بنا گاه و نمایندگان کگره آمریکا نام ایران را هم در این میان گنجاندند.

در پی تصویب این قانون نگرانی‌های فراوانی مبنی بر نقض برجام توسط آمریکا ایجاد شد زیرا در متن برجام آمده بود که «refrain from any policy specifically intended to directly and adversely affect the normalisation of trade and economic relations with Iran توافق طرفین را از سیاست‌هایی که عادی سازی روابط تجاری - اقتصادی ایران را تضعیف کند، منع می‌کند.» عباس عراقچی در واکنش به این نگرانی‌ها گفت که: «این نامه به امضای وزیر خارجه آمریکا رسیده که همچون نامه‌های با امضای رئیس هر دولت، دارای تعهد حقوقی و سیاسی برای آن کشور است این یک نامه معمولی نیست. در روابط بین‌الملل، نامه دو نفر، تعهدآور است که یکی نامه رئیس دولت است و دیگری نامه وزیر امور خارجه. این نامه، امضای وزیر خارجه آمریکا را دارد و اجرای موفق برجام را تضمین کرده‌است»

ریچارد گلدبرگ از اندیشکده واشینگتن به ترامپ توصیه می‌کند که روش ریگان در برابر شوروی را در مقابل ایران بکار گیرد. استفاده از کلمات مبهم در برجام و تفسیر ان به نفع آمریکا و همزمان بر قرار کردن تحریم‌هایی که در جریان برجام لغو شده به بهانه ای دیگر کهنهایتا ایران را از مزایای برجام محروم و باعث شود تا ایران خروج از برجام را اعلام کند.

علی علیزاده تحلیل گر سیاسی؛ وضعیتی که تحریم‌های آمریکا بر سر اقتصاد ایران آورد «کلنگی کردن اقتصاد» می‌نامد و می‌گوید که آنان برای درو کردن محصول تحریم‌ها وارد میدان تحریک اعتراضات شده‌اند: «الگوی مشترک میان مواضع سیاستمداران غربی و ماهواره‌های فارسی‌زبان بودجه گرفته از دولت‌های غربی، گرفتن انگشت اتهام به مخارج نظامی و دفاعی ایران و حمایت از حزب‌ا… لبنان و نظام حاکم بر سوریه است. این هم نشان می‌دهد که چگونه افکار عمومی درگیر در شورش موجود، توسط دولت‌های غربی به صورت مرکزی تحریک می‌شود. سؤالی که باید کرد این است که در آمریکایی که سالانه ۷۰۰ میلیارد دلار مخارج نظامی‌گری و سلطه‌گری دارد، چرا ۴۵ میلیون نفر در زیر خط فقر هستند؟ چرا حداقل ۶۰۰ هزار نفر خیابان خواب هستند؟ بخش‌هایی از جامعه آمریکا براساس گفته اغلب تحلیلگران آمریکایی با محرومیت‌های باورنکردنی جهان سومی روبه‌رو است؛ در چنین شرایطی چگونه به خود حق می‌دهند که ۱۲ میلیارد دلار هزینه دفاعی ایران که پایین‌ترین سرانه دفاعی در کل منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود و یک بیستم سرانه نظامی و دفاعی عربستان سعودی است را مورد اعتراض قرار دهند. این نکات باعث می‌شود که ما بفهمیم از فاز اولیه که نارضایتی‌های بحق اقتصادی بود فراتر رفته‌ایم و با یک هجمه رسمی از سوی دولت‌های غربی علیه نظام سیاسی و اقتصادی ایران روبه‌رو هستیم.» گرچه اعتراضات کنترل شد اما پیش بینی منابع غربی بر آن است که با عدم پایبندی آمریکا به لغو تحریم‌های ایران مشکلات اقتصادی تداوم میابد و امید کشورهای غربی بر بهره‌برداری از اعتراضات در آمریکا تداوم خواهد داشت.

توضیح آشوبها با نظریه «محرومیت نسبی» و نقش اوباما

به ادعای Jay Solomon خبرنگار روزنامه Wall Street Journal در جریان اعتراضات سال ۲۰۰۸ ایران؛ بر خلاف دیدگاه سازمان اطلاعات آمریکا سیا؛ اوباما تغییر حکومت ایران را پیگیری نکرد و به ارتباط با ایران ادامه داد (هرچند همزمان ساختار عظیم تحریم‌های بی‌سابقه علیه ایران در دوران وی ایجاد شد) اما دونالد ترامپ و دولتمردانش به اعتراضات سال ۲۰۱۷ به چشم فرصتی بزرگ برای اقدام علیه ایران نگریستند.

نشریه New York Daily News معتقد است که اوباما و سیاست‌های او نقش اساسی در بروز اشوبهای ایران داشته‌است. وی آنچه در جریان وقوع آشوبهای ایران روی داد را بر اساس نظریه «relative deprivation» یا «محرومیت نسبی» که از سوی سیاستمدار و محقق آمریکایی Ted Robert Gurr در کتاب Why Men Rebel ارایه شده‌است توضیح می‌دهد. این نشریه آشوبها را نتیجه سیاست‌های باراک اوباما در ایجاد نظام عظیم و بی‌سابقه تحریم‌ها علیه ایران از یک سو و امید ناکام مانده مردم ایران برای بهبود اوضاع اقتصادی پس از برجام از سوی دیگر می‌داند.

مطرح کردن اشوبها در مجمع عمومی سازمان ملل

به اصرار امریکا مسیله اشوبهای ایران در شورای امنیت سازمان ملل مطرح شد. در این جلسه بجز پرو و انگلیس سایر کشورها از منطق آمریکا دفاع نکردند و موضوع را جزو امور داخلی ایران و بی ارتباط به امنیت جهانی دانستند. نماینده روسیه به آمریکا چگونگی سرکوب جنبش وال استریت و اشوبهای شهر فرگوسن را یادآور شد. پت بیوکنن در نقدی بر رفتار آمریکا نوشت: «پنجاه سال پیش، پس از قتل مارتین لوتر کینگ، ۱۰۰ شهر در ایالات متحده شورش کردند و بلافاصله پلیس فدرال برای مقابله با معترضان فراخوانده شد. در سال ۱۹۹۲، پس از آن که چند پلیس در لس آنجلس رادنی کینگ سیاهپوست را کتک زدند، بدترین شورش های ایالات متحده در قرن ۲۰ اتفاق افتاد و پلیس آمریکا نیز به شدت این شورش ها را سرکوب کرد.»

نقش سازمان اطلاعات آمریکا در آشوبها

سازمان اطلاعات آمریکا سیا در ژوین ۲۰۱۷ مرکز عملیات ایران را تأسیس کرد. ریاست این مرکز بر عهده مایکل دندریا یکی از برجسته‌ترین مأموران این سازمان قرار گرفت که پیش از این در ترور عماد مغنیه از رهبران حزب‌الله لبنان دست داشته‌است.

رابرت فیسک پال کریگ رابرتسو برخی روزنامه‌های ترکیه و ایران نیز شروع اعتراضات در ایران را به سازمان اطلاعات آمریکا و مایک اندریا نسبت می‌دهند.

Finian Cunningham تحلیل گر مسایل بین‌الملل معتقد است که اگر نه همه تظاهرات دست کم بخشی از آن نتیجه مداخلات کشورهای غربی در ایران بوده‌است. Stephen Lendman نویسنده و محقق در مؤسسه Global Research معتقد است که به دلیل شباهت میان روشهای بکار رفته توسط ناراضیان در ایران با روشهای صورت گفته در اشوبهای اوکراین، سوریه، ونزویلا و … همچون حمله به اماکن دولتی و پلیس و آتش زن آنان، استفاد از تک تیراندازها برای قتل شهروندان و نیروهای پلیس و … پشت پرده اشوبها در ایران سازمان اطلاعات آمریکا سیا است.

تقویت آشوب

اندیشکده اسراییلی سادات-بگین The Begin–Sadat Center for Strategic Studies (BESA Center) توصیه می‌کند که اشوبگران در ایران از سوی آمریکا برای اقداماتیت همچون تخریب زیر ساخت‌های ایران همچن خطوط راه‌آهن و … کشتن نیروهای پلیس و حمله به اماکن شهری مسلح شده و آموزش ببینند.

آریل ناتان پاسکو در رسانه اسراییلی «عاروتص شِوَه» خواستار حمله هوایی آمریکا به ایران شده‌است.

یوسی کوهن رئیس سازمان جاسوسی اسراییل موساد ضمن ارایه تحلیل خود پیرامون آشوبها در ایران گفت که ما چشم‌ها، گوش‌ها و چیزهای دیگری در ایران داریم.

منافع دولت‌های متخاصم از آشوبهای ایران

لغو برجام

موضع ترامپ مبنی بر پاره کردن توافق برجان علیرغم چند جانبه بودن ان و همچنین تأیید چندباره سازمانهای بین‌المللی از جمله سازمان ملل و سازمان بین‌المللی انرژی هسته ای، سبب شکاف میان آمریکا اروپا ایجاد دید مثبتی نسبت به عملکرد سیاست خارجی ایران شده بود. رخداد ناارامیها باعث شد تا ترامپ بتواند نگرشی منفی علیه دولت ایران ایجاد کرده و کنگره آمریکا را برای بازگرداندن نظام تحریم‌ها علیه ایران متقاعد کند. چیزی که وی از ابتدای ریاست جمهوری خود در پی آن بود اما بدون هماهنگی و موافقت سایر کشورهای حاضر در برجام سبب انزوای آمریکا می‌گردید.

سابقه سازمانهای اطلاعاتی غرب

مصطفی البسام، عضو پیشین هکرهای LulzSec چند روز پیش از ناارامی‌های ایران افشا کرد که یکی از واحدهای ستاد ارتباطات دولت بریتانیا Joint Threat Research Intelligence Group نقش فعالی در جهت جاسوسی و جهت دهی به اعتراضات سال ۲۰۰۹ در ایران داشته‌است.

سازمانهای اطلاعاتی غرب بجز کودتای ۲۸ مرداد همواره نقش و حضور فعالی در ایران داشته‌اند. مصطفی البسام، عضو پیشین هکرهای LulzSec چند روز پیش از ناارامی‌های ایران افشا کرد که یکی از واحدهای ستاد ارتباطات دولت بریتانیا Joint Threat Research Intelligence Group نقش فعالی در جهت جاسوسی و جهت دهی به اعتراضات سال ۲۰۰۹ در ایران داشته‌است. برخی اهداف این واحد که از طریق اکانت‌های جعلی در شبکه‌های اجتماعی همچون توییتر و فیس بوک پیگیری شده‌است بدین شرح توضیح داه شده‌است:

  • شناسایی فعالان اجتماعی و دستیابی به اطلاعات هویتی آنها
  • توییت‌کردن لینک‌های مرتبط با تظاهرات
  • بارگذاری ویدئوهای تحریک‌کننده به اعتراض در یوتیوب
  • حضور در بلاگ‌ها و عضویت در فروم‌ها با هدف کسب اطلاعات یا تشویق به بحث روی موضوعات خاص
  • ارسال ایمیل دروغین و پیامک‌های جعلی
  • فراهم‌کردن منابع آنلاین، متناسب با اهداف خاص
  • به تأخیرانداختن دسترسی به منابع آنلاین مرتبط با برنامه هسته‌ای
  • بی‌اعتبارکردن رهبری و برنامه هسته‌ای ایران در افکار عمومی
  • اجرای عملیات مقابله با سانسور با دردسترس قرار دادن IPهای مشخص و سایت‌هایی که امکان دورزدن موانع فنی را فراهم می‌کند.
رضا پهلوی اعتراضات اقتصادی در ایران را فرصتی برای کشورهای منطقه دانست.

رضا پهلوی در مصاحبه با روزنامه ایران ستیز الاریاض چاپ عربستان سعودی که همزمان با اعتراضات اقتصادی ایران روی داد گفت:

تظاهرات متفاوت ایرانیان، فرصت تاریخی است که باید کشورهای منطقه آن را غنیمت بشمارند.

پائولو کوئلیو نویسنده سرشناس برزیلی در توییتی خطاب به رضا پهلوی که مردم ایران را به شورش فراخونده و خواستار حمایت ترامپ شده بود گفت: «خفه شو. ساواک از میان رفته‌است، و اگر کودتای دیگری همانند آنچه در سال ۱۹۵۳ سازمان سیا ترتیب داد را از آمریکا بخواهی، ایرانیان در حمایت از کشورشان صف‌آرایی خواهند کرد.» او همچنین پس از آتش زدن کتابهایش توسط برخی سلطنت طلبان گفت: «به دیدن صحنه‌های کارهایی که با کتاب‌هایم در سالهای قبل در دیگر کشورها شد عادت دارم. زنده نگاه داشتن سنت سوزاندن کتاب توسط نازی‌ها؛ و اعتقاد دارم که ایرانی‌ها حرف آخر را بدون دخالت خارجی دربارهٔ سرنوشت خودشان خواهند زد، آنها به اندازه کافی قوی و باهوش هستند.»

به نوشته نیوزویک ۲ گروه از مخالفان حکومت ایران دارای روابط بسیار مستحکم با کشورهای غربی از جمله آمریکا هستند. سلطنت طلبان و سازمان مجاهدین خلق.

Brandon Turbeville تحلیل گر سیاسی در وبسایت activistpost بر اساس مقاله نیوزویک کشورهای غربی و عربستان را متهم به تلاش برای ناارامی و بی‌ثبات کردن ایران می‌کند.

جنجال پیرامون سخنان محسن رضایی

محسن رضایی دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام و فرمانده سابق سپاه پاسداران در ۱۶ دی ماه گفت که آشوبهای کشور در ۲ اتاق عملیات در اربیل عراق و هرات افغانستان طراحی و اجرا شده‌است: «توسط مایک‌آندریا رئیس ویژه عملیات سازمان سیا بود که بر روی پرونده ایران کار می‌کرد؛ همچنین در این اتاق عملیات رئیس دفتر پسر صدام و برادر زن صدام (لؤی خیرالله طلفاح فرزند خیرالله طلفاح) نیز به همراه نماینده‌ای از عربستان سعودی و نماینده منافقین». به گفته وی قرار بوده‌است که شروع درگیری‌ها از فضای مجازی و در تاریخ انتهای آذر ماه آغاز گردد و پس از خارج کردن شهرها از کنترل دولت؛ ایجاد کشته از مردم و سپس درخواست مجاهدین خلق از دولت‌های خارجی برای اعمال نفوذ. به گفته وی نام این عملیات «استراتژی همگرایی نتیجه بخش» گذاشته شده بود. به گفته وی همگرایی مسیولان و جناح ها در برابر آشوب ها، از کنترل خارج نشدن شهرها و جنگ قدرت بین سلطنت طلبان و مجاهدین خلق خصوصاً از روز ۷ دی ماه سبب شکست این عملیات شد.

سخنان وی و خصوصاً نام بردن از «لؤی خیرالله طلفاح» برادر زن صدام انتقاداتی را علیه وی بر انگیخت از جمله سیدمحمدعلی ابطحی نوشت: «چه خوبه آقای محسن رضایی یک مصاحبه مطبوعاتی بگذارد و ماجرای توطئه دست داشتن برادر زن صدام در حوادث اخیر را توضیح دهد. ییهو باجناغ و نوه خاله قذافی و مبارک و ملک عبدالله دست به کار توطئه نشوند. خدا رحمتش کند دکتر شریعتی را. همیشه مخالف بد دفاع کردن بود.»در پاسخ رضایی گفت که این دیدگاه توسط مقامات امنیتی ر جلسه مجمع تشخیص مصلحت نظام مطرح شده و متعلق به وی نیست. غلامرضا مصباحی مقدم عضو دیگر شورا گزارش دبیرخانه شورای عالی امنیّت ملّی در جلسه مجمع تشخیص مصلحت را تأیید کره و حاوی اطلاعات مهمی توصیف کرد.

رمضان شریف سخنگوی سپاه پاسداران اطلاعات مطرح شده توسط محسن رضایی را تایید کرد.

منابع

پیوند به بیرون