یک صفحه فیلمنامه

فیلمنامه (به انگلیسی: Screenplay یا Script) یا سناریو (به فرانسوی: Scénario) داستانی است که همراه با توضیح صحنه‌ها برای ساخت فیلم نوشته می‌شود. به نویسندهٔ فیلمنامه، فیلمنامه‌نویس می‌گویند. عناصر فیلمنامه از داستان و شخصیت‌ها، صحنه‌ها، سکانس‌ها، پرده‌ها، موسیقی، مکان‌ها و ... تشکیل شده‌اند.

سید فیلدیکی از نظریه‌پردازان آمریکایی سینما در حوزهٔ فیلمنامه‌نویسی عقیده داشت که اگر بخواهیم فیلمنامه را به سه قسمت تقسیم کنیم و از آنها با عنوان، شروع، میان و پایان نام ببریم اینگونه می‌توان توضیحش داد:

  1. شروع: ایجاد مخمصه. شخصیت اصلی شما چه می‌خواهد؟ چه چیز لازم دارد؟ باید چه بکند که به آنچه می‌خواهد برسد؟
  2. میان: تعارض، عمل و عکس‌العمل. شخصیت اصلی برای به دست آوردن آنچه که می‌خواهد تقلا می‌کند و معمولاً در انتهای قسمت میانه شکست می‌خورد. اما در اثنای این شکست شروع به درک نیازهای حقیقی‌اش می‌کند.
  3. پایان: تقلای نهایی، رفع مشکل و پیامد. پایان احساسی که در آن شخصیت اصلی پی می‌برد واقعاً به چه چیزی نیاز داشته است، چه به آنچه که می‌خواسته برسد یا نرسد.

انواع فیلمنامه

فیلمنامه اصلی پدرخوانده: قسمت دوم

سکانس

سکانس، یک فصل از فیلمنامه است که می‌تواند از یک یا چند صحنه تشکیل شود و یک موضوع را دنبال می‌کند که با پایان یافتن آن موضوع، سکانس نیز عوض می‌شود.

صحنه

مکان فیلم‌برداری را صحنه (Location) گویند. در یک صحنه به فضای حاکم بر آن، بازی بازیگر در صحنه، دیالوگ‌ها و اتفاقاتی که در آن مکان صورت می‌گیرد پرداخته می‌شود. صحنه از یک یا چند پلان تشکیل می‌گردد که ممکن است داخلی یا خارجی و یا روز یا شب یا ساعاتی دیگر باشد.

پلان، نما یا شات

پلان کوچک‌ترین واحد یک فیلم است به عبارت دیگر پلان برشی از یک صحنه‌است. هربار فیلم برداری بدون انقطاع را پلان می‌گویند.

مراحل نوشتن فیلمنامه

  1. ایده اصلی
  2. سوژه
  3. دراماتیک
  4. طرحی داستانی
  5. گفتگو
  6. پِی‌رنگ
  7. شخصیت پردازی
  8. خلاصه سکانسها یا سیناپس
  9. صحنه نویسی
  10. فیلمنامه کامل
  11. بازنویسی

در جشنواره‌ها

کتاب‌شناسی فیلمنامه‌نویسی در زبان فارسی

در جدول زیر کتاب‌هایی که دربارهٔ فیلمنامه‌نویسی به زبان فارسی منتشر شده‌اند فهرست شده است:

تاریخ عنوان نویسنده مترجم ناشر
۱۳۹۴ معماری درام: پیرنگ، شخصیت، درونمایه، ژانر و سبک جو استاکدیل، رابین استاکدیل، دیوید لتوین امیر راکعی نشر ساقی
۱۳۸۳ نوشتن برای سینما گروه نویسندگان گروه مترجمین بنیاد سینمایی فارابی
۱۳۶۶ فیلمنامه‌نویس از نگاه فیلمنامه‌نویس ویلیام فروک فیروزه مهاجر، کاوشگر سروش
۱۳۹۲ شناخت عوامل نمایش ابراهیم مکی سروش
۱۳۹۳ از فیلمنامه تا فیلم لیندا سیگر، ادوارد وتمور جلیل شاهری لنگرودی افراز
۱۳۹۲ راهنمای عملی فیلمنامه‌نویسی لورا شلهارت پدارم لعل‌بخش افراز
۱۳۹۳ چگونه فیلمنامه بنویسیم سید فیلد عباس اکبری نیلوفر
۱۳۸۹ اقتباس برای فیلمنامه محمد خیری سروش
۱۳۸۳ بازنویسی فیلمنامه لیندا سیگر عباس اکبری سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، سوره مهر
۱۳۷۹ چگونه در ۲۱ روز فیلمنامه بنویسیم ویکی کینگ عباس اکبری برگ/امیر کبیر
۱۳۸۰ خلق شخصیت‌های ماندگار لیندا سیگر عباس اکبری سروش/امیرکبیر
۱۳۸۳ راه‍ن‍م‍ای ف‍ی‍ل‍م‍ن‍ام‍ه‌ن‍وی‍س سید فیلد عباس اکبری ساقی/نیلوفر
۱۳۸۳ راه گ‍ش‍ای ف‍ی‍ل‍م‍ن‍ام‍ه ن‍وی‍س‍ی سید فیلد جلیل شاهری لنگرودی دستان
۱۳۸۸ داستان رابرت مک کی محمد گذرآبادی هرمس
۱۳۶۵ فن سناریو نویسی یوجین ویل پرویز دوایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره کل تحقیقات و روابط سینمایی
۱۳۶۸ نگارش فیلمنامه داستانی سرگی میخائیلوویچ آیزنشتین مسعود مدنی، احمد ضابطی جهرمی عکس معاصر
۱۳۷۳ شخصیت پردازی در سینما مجید امامی برگ
۱۳۷۴ کلیدهای نویسندگی حیدرعلی عمرانی دفتر پژوهشهای فرهنگی
۱۳۸۳ فیلمنامه‌نویسی برای سینما و تلویزیون آلن آرمر عباس اکبری سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، سوره مهر/نیلوفر
۱۳۸۲ نگارش فیلمنامهٔ مستند دوایت وی سویین، جوی آر سویین عباس اکبری، امیر پوریا ساقی
۱۳۷۶ نوشتن فیلمنامه میشل شیون ماندانا بنی اعتماد ایثارگران
۱۳۸۸ مقدمه‌ای بر فیلمنامه‌نویسی ابراهیم مکی سروش
۱۳۷۸ راهنمای نگارش گفتگو ویلیام نوبل عباس اکبری سروش
۱۳۷۸ روند اقتباس ویلیام گلدمن عباس اکبری سروش
۱۳۷۳ روند فیلمنامه‌نویسی رابرت برمن عباس اکبری برگ/امیرکبیر
۱۳۸۰ کارگاه سناریو گابریل گارسیا مارکز محمدرضا راهور شیرین
۱۳۸۰ فیلمنامه اقتباسی لیندا سیگر عباس اکبری نقش و نگار/نیلوفر
۱۳۸۰ نگارش فیلمنامه کوتاه ویلیام فیلیپس عباس اکبری سروش
۱۳۸۰ هنر نگارش کمدی تلویزیونی لو شوارتز جمال آل احمد، عباس بیاتی سروش
۱۳۸۲ راهنمای نگارش فیلمنامه یورگن ولف، کری کاکس عباس اکبری سروش
۱۳۸۶ ذن و هنر نگارش فیلمنامه ویلیام فروگ عباس اکبری نیلوفر
۱۳۸۶ چگونه از هر چیزی «فیلم‌نامه» اقتباس کنیم ریچارد کریوولن بابک تبرایی بنیاد سینمایی فارابی
۱۳۹۲ سفر نویسنده کریستوفر وگلر محمد گذر آبادی مینوی خرد
۱۳۸۷ نظریه و تحلیل درام مانفرد فیستر مهدی نصرالله زاده مینوی خرد
۱۳۹۱ الگوی پیکره بندی فیلمنامه‌های موفق شهرام کهرابی افراز
۱۳۹۳ تمرین فیلمنامه‌نویسی ژان‌کلود کاریر، پاسکال بونیترز نادر تکمیل همایون روزنه کار

کتاب‌شناسی فیلمنامه خارجی در زبان فارسی

برخی از فیلمنامه‌های برجسته غیرفارسی به زبان فارسی ترجمه شده. چند نمونه از این قرار است:

تاریخ عنوان نویسنده مترجم ناشر
۱۳۷۹ کازابلانکا هوارد کاچ، جولیوس اپستاین، فیلیپ اپستاین مسعود اوحدی الست فردا
۱۳۸۰ محله چینی‌ها رابرت تاون مسعود اوحدی الست فردا
۱۳۷۴ هفت سامورایی آکورا کروسوا مسعود اوحدی سروش
۱۳۷۱ زمین می‌لرزد لوکینو ویسکونتی مسعود اوحدی خجسته

کتاب‌شناسی فیلمنامه ایرانی

برخی از فیلمنامه‌های ایرانی ماندگار شده و ارزش ادبی یافته. چند نمونه از این قرار است:

تاریخ عنوان نویسنده
۱۳۴۹ عیار تنها بهرام بیضایی
۱۳۶۰ اتوبوس محمود دولت‌آبادی
۱۳۶۱ روز واقعه بهرام بیضایی

جستارهای وابسته