ایرج پسر فریدون
نگاره ایرج در شاهنامه تهماسبی
اطلاعات کلی
نام ایرج
نام‌های دیگر ائیریه
منصب شهریار
دودمان فریدونیان
آئین کیش‌مهر
تخت‌گاه آمل
آرامگاه سه گنبدان
ملیت ایران
سایر اطلاعات
شناخته شده محبت به برادران
نتیجه ملاقات مهمان کشی
بانی قتل تــــــــــور
محرک قتل ســــــام
نتیجه هلاکت ایرج
علت مرگ کشته‌شدن بدست تور و سلم
دوره پیشدادی
خانواده
نام نیا آبتین
نام پدر فریدون
نام مادر ارنواز
همسر ماه‌آفرید
برادران سلم، تور
بستگان منوچهر
سلم و تور ایرج را می‌کشند

ایرَج(در اوستایی:Airiya؛ در پهلوی:Ērič) بر پایه اسطوره‌های ایرانی کوچک‌ترین فرزند فریدون بود که فریدون قلمروش را بین سه فرزندش ایرج، سلم و تور تقسیم کرد. کشور ایران در این تقسیم‌بندی به ایرج رسید. سلم و تور که به ایرج رشک بردند، او را به قلمرو خویش دعوت و سرش را بریدند. بعدها منوچهر نوهٔ ایرج آن دو را به کین ایرج کشت.

ریشهٔ نام

نام ایرج از ریشه آریا و با واژگانی همچون ایران هم‌خانواده‌است.. نام ایرج را از ریشهٔ ēr به معنای آزاده و نجیب آورده‌اند. فریدون به دلیل خوی او چنین نامی را بر ایرج نهاده‌بود.

ایرج در اوستا

در کهن‌ترین جایی که نامی از ایرج برده شده فروردین‌یشت می‌باشد، جایی که در آن فره‌وشی منوچهر ستوده می‌شود نام پدر او به صورت ائیریه (ایرج) آورده می‌شود.

ایرج در شاهنامه

داستان ایرج یکی از داستان‌های تراژیک شاهنامه است. فردوسی در این داستان ایرج را انسانی صلح‌دوست و مهربان و اهل مدارا معرفی کرده است.. از ۱۰۶۸ بیتی که فردوسی دربارهٔ دوره فرمانروایی فریدون سروده حدود ۷۹۹ بیت به تقسیم کردن جهان توسط فریدون بین پسران و پیامدهای آن مربوط است. فریدون برای سه پسر پس از آن‌که همسرانی برمی‌گزیند روم و خاور را به سلم، توران و چین را به تور و ایران و دشت نیزه‌وران را به ایرج می‌بخشد. ایران از دیگر قلمروها آبادتر است و پادشاهی بر این نقطه بمنزله پادشاهی بر هفت کشور بود و کسی که فرمانروای ایران باشد فرمانروای جهان بود. این مسئله برای سلم و تور گران آمد:

بجنبید مر سلم را دل ز جای دگرگونه‌تر شد به آیین و رای
دلش گشت غرقه به آز اندرون به اندیشه بنشست با رهنمون
نبودش پسندیده بخش پدر که داد او به کهتر پسر تخت زر

سلم و تور این نارضایتی را به پدر اعلام کردند، ایرج را برای رفع کدورت پیش آمده به ملاقات برداران رفت. در ملاقات سه جانبه ایرج سعی کرد تا با آنان از در دوستی و برادری درآید، ولی آن دو نپذیرفتند. تور در حضور سلم تخت زرین را بر سر ایرج کوبید سپس با خنجری آبگون سر از بدن ایرج جدا کرد و او را در صندوقی برای پدر فرستاد. فریدون از غم از دست دادن پسر بسیار گریست ولی چون پیر بود نمی‌توانست انتقام او را بگیرد پس آن‌قدر منتظر ماند تا منوچهر متولد شد و فریدون او را به جنگ سلم و تور فرستاد. منوچهر با آن دو جنگید و آنها را یکی پس از دیگری کشت و فریدون نیز پادشاهی را به او بخشید.

از ایشان چو نوبت به ایرج رسید مر او را پدر شاه ایران گزید
بدو داد کاو را سزا بود تاج همان کرسی و مهر آن تخت عاج
نشستند هر سه به آرام و شاد چنان مرز بانان فرّخ نژاد

ایرج در متن‌های دورهٔ اسلامی

دینوری منوچهر را از تبار دور ایرج می‌داند.

همانندی با دیگر اسطوره‌های هندواروپایی

مسئله تقسیم قلمرو میان فرزندان در دیگر اسطوره‌های هندواروپایی همتاهایی دارد. برای نمونه هرودوت نمونهٔ سکایی این تقسیم کشور را خبر می‌دهد. همچنین در افسانه‌های ژرمن نیز چنین اسطوره‌ای دیده می‌شود.

  • شاپور شهبازی، (انگلیسی)؛ واپسین بازنگری:۱۵ دسامبر ۲۰۰۴

الگو:تمدن شاهنامه