آب‌انبار شادقلی خان
نام آب‌انبار شادقلی خان
کشور  ایران
استان استان قم
شهرستان قم
اطلاعات اثر
کاربری آب‌انبار
دیرینگی دوره قاجار
دورهٔ ساخت اثر دوره قاجار
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۱۲۵۴۵
تاریخ ثبت ملی ۱۱ مرداد ۱۳۸۴

آب انبار شادقلی خان مربوط به دوره قاجار است و در قم، ضلع جنوبی فازچهارم، خیابان ۴۵ متری عمار یاسر واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۱۲۵۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تخریب

محوطه ۶ هزار ساله بافت تاریخی قم به طور کامل تخریب شد کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه شادقلی قم نشان داد این محوطه می‌توانست یکی از مهم‌ترین اسناد سکونت انسان ۶ هزار سال پیش در شهر قم باشد. هم اکنون این محوطه باستانی به طور کامل تخریب شده است. خبرگزاری میراث فرهنگی _ میراث استان‌ها _ در ادامه فعالیت‌های عمرانی شهرداری در محدوده بافت تاریخی قم، محوطه باستانی شادقلی با آثاری متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد به طور کامل تخریب شد. این محوطه باستانی هنگام انجام عملیات حفاری توسط شهرداری قم، که به منظور بازگشایی مسیر تردد در محدودهٔ بافت تاریخی انجام می‌گرفت کشف شد. از آن زمان تا امروز به رغم تأکید اداره میراث فرهنگی و گردشگری قم بر لزوم حفاظت از این محوطه باستانی، هربار بخشی از آن تخریب می‌شد تا این که چندی پیش به طور کامل تخریب شد. پس از شناسایی این محوطه باستانی و کاوش‌هایی که به مدت ده روز به طول انجامید مشخص شد که این محوطه باستانی به هزاره چهارم پیش از میلاد تعلق دارد و احتمالاً اقوام ساکن در قلی درویش در نتیجهٔ بالا آمدن آب قم‌رود حدود ۱۰۰۰ سال در این محدوده زندگی کرده‌اند. این یافته‌ها، برنامه کاوش را به فصل دوم موکول کرد اما تغییرات به وجود آمده در پژوهشکده باستان‌شناسی فصل دوم کاوش را به تأخیر انداخت. محوطه شادقلی یکی از مهمترین اسناد سکونت انسان ۶ هزار سال پیش در شهر قم بود و نشان می‌داد این شهر تاریخی پیش از شکل‌گیری در قرن سوم هجری قمری و در کنار حرم معصومه دارای سکونت بوده است. اگرچه مکاتبه‌های بسیاری برای جلوگیری از تخریب محوطه شادقلی انجام گرفت اما از آنجا که هماهنگی لازم میان مسئولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و دستگاه‌های مسئول در استان برای حفاظت از این تپه باستانی وجود نداشت؛ و نیز توصیه‌ها و دستورات نامه‌های اداری اجرایی نشد و پیگیری نکردن سازمان میراث فرهنگی قم، این محوطه ۶ هزار ساله بافت تاریخی به طور کامل تخریب شد.

موقعیت جغرافیایی تپه شادقلی‌خان چهارمردان

تپه شادقلی خان در محله چهار مردان شهر قم، در مرکز بافت تاریخی این شهر (خیابان انقلاب فعلی، کوچه ۱۷، ابتدای دروازه قلعه) قرار دارد. موقعیت این تپه بر مبنای اطلاعات GPS عبارت است از N:050o۵۳/ ۴۰٫۹// و E:34o۳۸/۰۴٫۶// از ارتفاع و وسعت واقعی تپه شادقلی‌خان اطلاع دقیقی در دست نیست زیرا همان طوری که در مقدمه این گزارش عنوان شد این تپه، از دوره قاجاریه به مرور تسطیح شده و در محل آثار، واحدهای مسکونی و تجاری احداث شده است. در حال حاضر نیز در محل اصلی تپه، به دلیل اجرای فاز ۴ عمار یاسر، یک گود عظیم به طول شمالی جنوبی ۱۰۰ متر و پهنای شرقی- غربی ۵۰ متر و عمق حدود ۶تا۸ متر ایجاد شده که با توجه به اهداف پروژه مذکور ابعاد و عمق این گود به طور روزافزون در حال افزایش است. اما با توجه به مطالعات میدانی انجام شده و شواهد سطح الارضی بویژه توپوگرافی فعلی محل اثر به نظر می‌رسد تپه شادقلی خان شامل دو تپه شرقی- غربی به فاصله حدود ۵۰ متر بوده که در حد فاصل این دو تپه، یک مسیل یا نهر جاری بوده است. با اتکا به مطالعات میدانی به نظر می‌رسد وسعت تپه‌های شادقلی خان در مجموع حدود ۲۰۰ متر در جهت شمالی- جنوبی و حداقل ۳۰۰ متر در جهت شرقی- غربی بوده و با توجه به این که تا عمق زیر سطح خیابان مملو از لایه‌های فرهنگی و بقایای استقراری است بایک برآورد حدودی بر مبنای وسعت ریشه تپه و مثلث بندی و ایجاد خط تراز به نظر می‌رسد حداقل ارتفاع تپه‌های شادقلی خان حدود ۶–۵ متر بالاتر از سطح زمین‌های اطراف بوده است. در حال حاضر نیز که در محل آثار شادقلی خان چند خیابان احداث شده است، وجود پستی و بلندی و شیب‌های شرقی – غربی و شمالی- جنوبی خیابان‌ها که گاه اختلاف ارتفاعی حدود ۲ متر دارند، نشان می‌دهد که بخشی از برجستگی‌های اصلی تپه هنوز در زیر آسفالت خیابان‌ها برجای مانده است. محله چهارمردان یکی از هسته‌های اصلی قم است؛ که بخش مهمی از بافت تاریخی این شهر را دربر گرفته است و گذر شادقلی خان در مرکز آن قرار دارد. تا پیش از گسترش وسیع تخریب‌ها در بافت تاریخی قم، تعداد زیادی بناهای تاریخی که عموماً متعلق به دوره قاجاریه و پهلوی اول بودند در این محل وجود داشت که متأسفانه امروزه بخش اعظم آن بطور کامل منهدم شده است. در حال حاضر در ضلع شرقی تپه شادقلی‌خان ۲ بنای ثبتی دوره قاجاریه واقع شده است، یکی منزل حاج باقر روحانی، و دیگری آب انبار شادقلی‌خان. نکته حائز اهمیت در این دو اثر این است که این دو تقریباً بر روی عرصه شرقی تپه شادقلی‌خان واقع شده است و در واقع پیش از شناسایی تپه شادقلی خان، تمامی محدوده تپه شادقلی خان به عنوان حریم و اعیان آثار ثبتی مزبور معرفی شده بود که متأسفانه مجریان فاز ۴ عمار یاسر به هیچ‌یک از ضوابط حریم آثار ثبتی مزبور توجهی نکرده‌اند.

تشریح نتایج برش لایه نگاری

نتایج بدست آمده از برش لایه نگاری، وجود ۳ دوره فرهنگی را در تپه شاد قلی خان مشخص نمود. جدیدترین دوره استقراری که از عمق ۰صفرتا۲۵۰ سانتیمتری نسبت به سطح آسفالت خیا بان شناسایی شد لایه‌های استقراری دوره قاجار یه و پهلوی اول است که بخش مهمی از بافت تاریخی گذر شاد قلی خان و محله چهار مردان را در بر می‌گیرد در حال حاضر در ضلع جنوبی عرصه تپه شادقلی خان دو بنای قاجاری که به ثبت آثار تاریخی رسیده وجود دارد، شامل منزل حاج باقر روحانی و آب انبار شادقلی‌خان. دوره دوم در لایه نگاری شادقلی‌خان معرف دوره ایلخانی است. دوره سوم در لایه نگاری شادقلی‌خان، معرف دوره تاریخی ساسانی است. با توجه به برش لایه نگاری همچنین سکشن شمالی گود بزرگ و نحوه گسترش، امتداد و قرارگیری لایه‌های استقراری دوره‌های مختلف، به نظر می‌رسد اولاً استقرارهای پیش از تاریخی (دوره سیلک III) بیشتر در ضلع جنوبی تپه شادقلی خان مستقر بوده‌اند و استقرارهای دوره تاریخی عموماً در ضلع شمالی این تپه مستقر بوده‌اند.

. َ

جستارهای وابسته